بلكه به عيسى ( ع ) برگردانيم ، برگشت معنا به همان چيزى خواهد شد كه در بعضى از روايات آمده كه عيسى ( ع ) هنوز زنده است و از دنيا نرفته و اينكه در آخر الزمان از آسمان مىآيد و همه يهود و نصاراى موجود در آن روز به وى ايمان مىآورند و آيه را اينطور معنا كردن مستلزم آن است كه در آيه شريفه بدون هيچ دليلى مخصص ، مرتكب تخصيص بشويم و با اينكه آيه بطور كلى در باره اهل كتاب فرموده ، يك يك آنان به عيسى ايمان خواهند آورد ، بگوئيم يهود و نصارايى كه بين دو مقطع تاريخى زندگى مىكرده‌اند ، يعنى بين به آسمان رفتن عيسى و نازل شدنش از آسمان بوده‌اند به عيسى ايمان نمىآورند و اين صحيح نيست . بعضى ديگر گفته‌اند : ضمير مذكور به عيسى بر مىگردد و منظور از ايمان آوردن اهل كتاب به عيسى قبل از مرگ عيسى ايمان آوردنشان در هنگام نزول آن جناب از آسمان است ، اين مفسرين نيز دليل نظريه خود را همان روايت دانسته‌اند كه شنيدى . اين بود نظريه مفسرين ، ولى آنچه در اينجا لازم است مورد دقت و تدبر قرار گيرد اين است كه در آخر آيه فرموده : * ( « وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً » ) * و اين جمله با جمله هاى قبل در يك سياق قرار دارند و اين خود ظهور دارد در اينكه عيسى ( ع ) در قيامت شهيد و گواه بر همه اهل كتاب است ، هم چنان كه اول آيه ظهور دارد در اينكه همه اهل كتاب قبل از مردن به عيسى ايمان مىآورند . خوب با در نظر گرفتن آيه سوره مائده كه در خصوص مساله شهادت از آن جناب حكايت كرده كه گفته است : « پروردگارا من ما دام كه در بين آنان بودم شاهد بر اعمالشان بودم ، بعد از آنكه مرا ميراندى من نمىدانم چه كردند ، تو خودت مراقب آنان بودى و تو بر هر چيزى شاهدى » « 1 » ، كه شهادت را منحصر كرده به ايامى كه زنده بوده ، معلوم مىشود كه عيسى از دنيا نمىرود مگر بعد از همه اهل كتاب ، چون آيه مورد بحث همانطور كه قبلا گفتيم دلالت دارد بر اينكه عيسى ( ع ) شاهد بر جميع اهل كتاب است ، پس اگر مؤمن به عيسى هم همه آنها باشند لازمه اش اين است كه عيسى بعد از همه اهل كتاب از دنيا برود و اين قهرا نظريه دوم را نتيجه مىدهد كه مىگفت : ضمير به عيسى بر مىگردد و مىفهماند كه عيسى ( ع ) هنوز زنده است و دوباره به سوى اهل كتاب بر مىگردد تا به او ايمان آورند ، نهايت امر اين است كه كسى بگويد : آنهايى كه از اهل كتاب برگشتند ، عيسى را درك نمىكنند و بين دو مقطع تاريخى زندگى مىكنند در هنگام مرگشان به وى ايمان مىآورند

--> ( 1 ) « سوره مائده ، آيه 117 » .